Opracowanie eksperckie *BACTrem Sp. z o.o. na potrzeby reformy przepisów ustawy z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach (Dz.U. 2023 poz. 1587 z późn. zm.)
1. Wprowadzenie
Nielegalne i niebezpieczne magazynowanie odpadów, w tym odpadów niebezpiecznych, stanowi w Polsce jedno z najpoważniejszych zagrożeń środowiskowych, gospodarczych i społecznych ostatnich lat. Problem ten nasilił się po 2015 roku, kiedy gwałtownie wzrosła liczba przypadków porzucania odpadów oraz pożarów w nielegalnych magazynach.
Według danych Państwowej Straży Pożarnej i Inspekcji Ochrony Środowiska, w latach 2015–2024 odnotowano ponad 150 dużych pożarów odpadów, z czego znacząca część dotyczyła magazynów zawierających substancje toksyczne – rozpuszczalniki, farby, odpady przemysłowe, oleje czy pozostałości po przetwarzaniu paliw.
Art. 25 ust. 4. Odpady mogą być magazynowane:
- wstępnie — przez nie dłużej niż 1 rok, jeżeli są przeznaczone do składowania;
- łącznie przez okres nie dłuższy niż 3 lata, jeżeli są przeznaczone do odzysku lub unieszkodliwiania w inny sposób niż przez składowanie.
Stwarza to znaczne ryzyko: gromadzenia niekontrolowanych ilości substancji toksycznych, porzucania odpadów przez tzw. mafie odpadowe oraz pożarów i skażeń środowiska.
1.1. Skala zagrożeń środowiskowych
Niewłaściwe magazynowanie odpadów niebezpiecznych prowadzi do poważnych skażeń:
- gleb i wód gruntowych – przez przenikanie substancji ropopochodnych, metali ciężkich i związków chemicznych,
- powietrza – w wyniku emisji toksycznych gazów lub spalania odpadów w pożarach,
- ekosystemów – przez długotrwałe skażenie łańcuchów pokarmowych i degradację terenów rolniczych i leśnych.
W wielu przypadkach rekultywacja takich terenów trwa dziesiątki lat, a jej koszty przekraczają możliwości finansowe samorządów. Zanieczyszczenia mogą rozprzestrzeniać się na duże odległości, wpływając na jakość ujęć wody i bezpieczeństwo żywności.
1.2. Konsekwencje dla zdrowia publicznego
Ekspozycja na substancje niebezpieczne składowane w niekontrolowanych warunkach niesie poważne ryzyko zdrowotne. W rejonach występowania nielegalnych magazynów i pożarów odpadów notuje się:
- zwiększoną zachorowalność na choroby układu oddechowego,
- wzrost liczby przypadków nowotworów i zaburzeń hormonalnych,
- problemy neurologiczne i alergiczne u dzieci.
Wiele toksycznych związków (np. dioksyny, furany, PCB, fenole, metale ciężkie) ma charakter trwały i kumuluje się w organizmach ludzi oraz zwierząt, powodując długofalowe skutki zdrowotne.
1.3. Konsekwencje ekonomiczne i społeczne
Nielegalne magazyny odpadów generują ogromne koszty finansowe i społeczne:
- usuwanie porzuconych odpadów i rekultywacja skażonych terenów kosztują setki milionów złotych rocznie,
- odpowiedzialność za likwidację często spada na samorządy i Skarb Państwa, gdy sprawcy znikają lub ogłaszają upadłość,
- spada wartość nieruchomości w sąsiedztwie magazynów odpadów,
- lokalne społeczności tracą zaufanie do instytucji publicznych i do idei gospodarki o obiegu zamkniętym.
1.4. Wymiar kryminalny i systemowy
Zjawisko nielegalnego magazynowania odpadów stało się elementem działalności zorganizowanych grup przestępczych. „Mafie śmieciowe” wykorzystują luki w prawie, brak skutecznego nadzoru i długie dopuszczalne okresy magazynowania, by ukrywać lub porzucać odpady w magazynach, halach i na terenach prywatnych.
Obecne przepisy umożliwiają magazynowanie odpadów przez do trzech lat, co w praktyce pozwala na tworzenie fikcyjnych firm i unikanie odpowiedzialności.
1.5. Potrzeba systemowych zmian
Nielegalne i niebezpieczne magazynowanie odpadów, w tym odpadów niebezpiecznych, stanowi w Polsce jedno z najpoważniejszych zagrożeń środowiskowych i społecznych ostatniej dekady. Skala i konsekwencje tych zjawisk wskazują jednoznacznie, że Polska potrzebuje reformy zasad magazynowania odpadów niebezpiecznych.
Skrócenie okresów magazynowania, wprowadzenie obowiązkowych zabezpieczeń finansowych, cyfrowego monitoringu oraz odpowiedzialności solidarnej właścicieli nieruchomości to kluczowe warunki przywrócenia bezpieczeństwa ekologicznego i społecznego.
2. Diagnoza problemu
2.1. Luka prawna – zbyt długi okres magazynowania:
Trzyletni termin de facto umożliwia trwałe składowanie pod pozorem „tymczasowego magazynowania”. Brak obowiązku bieżącego raportowania stanu odpadów powoduje, że organy kontrolne często dowiadują się o problemie dopiero po wystąpieniu zagrożenia.
2.2. Niedostateczna weryfikacja podmiotów:
Wiele firm powstaje wyłącznie w celu przyjęcia odpadów i ich późniejszego porzucenia. Niski kapitał zakładowy i brak zabezpieczenia finansowego nie pozwalają na skuteczne egzekwowanie kosztów utylizacji.
2.3. Ograniczona skuteczność kontroli:
Inspekcja Ochrony Środowiska i samorządy mają ograniczone zasoby kadrowe i narzędzia techniczne do bieżącego monitoringu. System BDO (baza danych o produktach i opakowaniach oraz gospodarce odpadami, która służy do gromadzenia, przechowywania i udostępniania informacji na temat odpadów oraz wprowadzanych produktów i opakowań na rynek polski) nie jest sprzężony z narzędziami śledzenia transportu odpadów.
2.4. Instalacje do przetwarzania odpadów niebezpiecznych
Brak wystarczającej liczby instalacji do przetwarzania odpadów niebezpiecznych w Polsce, co sprzyja nielegalnemu procederowi
3. Propozycje zmian legislacyjnych
3.1. Skrócenie dopuszczalnego okresu magazynowania:
– Obecnie: do 3 lat dla odpadów przeznaczonych do odzysku lub unieszkodliwienia.
– Propozycja: do 3 miesięcy dla odpadów niebezpiecznych i do 6 miesięcy dla pozostałych.
– Uzasadnienie: Zmniejszenie ryzyka gromadzenia dużych ilości odpadów i ich porzucania; wymuszenie szybszego kierowania odpadów do legalnych instalacji utylizacji lub przetwarzania. W uzasadnionych przypadkach (np. długotrwały proces odzysku) – możliwość przedłużenia terminu za zgodą marszałka województwa po kontroli WIOŚ (Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska).
3.2. Wprowadzenie zabezpieczenia finansowego (kaucji ekologicznej):
Każdy podmiot magazynujący odpady niebezpieczne powinien złożyć zabezpieczenie finansowe (depozyt lub gwarancję bankową) w wysokości proporcjonalnej do ilości i rodzaju magazynowanych odpadów.
3.3. Obowiązek bieżącego raportowania:
Wprowadzenie miesięcznego raportowania do BDO o stanie magazynu odpadów niebezpiecznych (ilości, kody, lokalizacja) oraz automatycznych alertów w systemie BDO przy zbliżaniu się do maksymalnego okresu magazynowania.
3.4. Monitoring techniczny i zabezpieczenia:
Obowiązek całodobowego monitoringu wizyjnego i archiwizacji nagrań przez 90 dni, systemy czujników pożaru i detekcji gazów w magazynach powyżej 10 ton, regularne kontrole stanu pojemników, zabezpieczenia gruntu i odpływów.
3.5. Weryfikacja i odpowiedzialność podmiotów:
Minimalny kapitał zakładowy 1 mln zł dla spółek magazynujących odpady niebezpieczne, współodpowiedzialność właściciela nieruchomości, rejestr publiczny podmiotów magazynujących odpady niebezpieczne aktualizowany przez GIOŚ (Główny Inspektorat Ochrony Środowiska).
3.6. Zaostrzenie sankcji:
Kara pozbawienia wolności do 15 lat za nielegalne magazynowanie odpadów niebezpiecznych z zagrożeniem dla zdrowia lub życia, możliwość konfiskaty majątku pochodzącego z nielegalnej działalności odpadowej.
- Propozycje wspierające zmiany:
– Wspieranie legalnych instalacji i recyklingu
– Dotacje i ulgi podatkowe dla przedsiębiorstw inwestujących w instalacje do unieszkodliwiania i recyklingu.
– Centralny plan inwestycji w infrastrukturę odpadową, koordynowany przez Ministerstwo Klimatu i Środowiska.
– Publiczny dostęp do informacji o podmiotach, które uzyskały pozwolenia na magazynowanie odpadów.
– Kampanie informacyjne dla samorządów i właścicieli nieruchomości o ryzykach „wynajmu hal” pod odpady.
4. Skutki proponowanych zmian
Pozytywne:
– Znaczne ograniczenie nielegalnego magazynowania i pożarów odpadów.
– Większa przejrzystość rynku gospodarowania odpadami.
– Skuteczniejsza kontrola organów ochrony środowiska.
– Większe bezpieczeństwo dla ludzi i środowiska.
Wyzwania:
– Konieczność dostosowania systemu BDO.
– Zwiększenie obciążenia kontrolnego WIOŚ i marszałków województw.
– Potencjalne koszty dla przedsiębiorstw, równoważone większym bezpieczeństwem i zaufaniem społecznym.
W podsumowaniu: obecne przepisy dopuszczające trzyletni okres magazynowania odpadów niebezpiecznych są niewspółmierne do ryzyka środowiskowego i ułatwiają działanie nielegalnym podmiotom. Skrócenie tego okresu do 3 miesięcy, w połączeniu z wprowadzeniem zabezpieczenia finansowego, cyfrowego monitoringu i większej odpowiedzialności podmiotów, jest niezbędne dla zapewnienia realnego bezpieczeństwa ekologicznego państwa.
* Firma biotechnologiczna BACTrem Sp. z o.o., powstała w 2016 r., wywodzi się z Uniwersytetu Warszawskiego i wykorzystuje pożyteczne (funkcjonalne) mikroorganizmy do oczyszczania środowiska. Założycielką i prezeską spółki jest prof. Magdalena Popowska, biotechnolog i mikrobiolog oraz ekspertka w dziedzinie biotechnologii środowiskowej, często wspierająca projekty edukacyjne i medialne dotyczące problemów ekologicznych. Firma dąży do zminimalizowania negatywnego wpływu niebezpiecznych odpadów na środowisko, oferując nowoczesne i efektywne metody ich utylizacji Firma odpowiada na potrzeby środowiska i rolnictwa proekologicznego z naukową precyzją, tworząc nowe specjalistyczne biopreparaty o celowanym działaniu jak również opracowując innowacyjne rozwiązania biotechnologiczne. Oferuje biopreparaty do biodegradacji związków toksycznych, do usuwania zanieczyszczeń z gleby i wód lub przetwarzania odpadów– bezpieczne z Atestem NIZP-PZH. Dla sektora rolnego opracowała serię specjalistycznych biopreparatów (seria BIOSTIM) do rekultywacji zdegradowanych terenów rolnych oraz przetwarzania materii organicznej na kompost. BACTrem posiada również szeroką ofertą badań mikrobiologicznych, w tym niestandardowych materiałów i produktów przemysłowych czy leczniczych, zgodnie z potrzebami klientów. Firma specjalizuje się też w rozwiązywaniu nietypowych problemów badawczych oraz prowadzeniu prac B+R odpowiadając na zagrożenia środowiskowe oraz potrzeby klientów. Opracowała i wdrożyła m.in. technologie do przetwarzania: odpadów drewnianych impregnowanych kreozotem, szlamów zawierających substancje niebezpieczne oraz przefermentowanych odpadów. Proponowane rozwiązania i technologie pozwalają na prowadzenie działań zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju, np.: ograniczenie emisji zanieczyszczeń, ochronę bioróżnorodności i racjonalne gospodarowanie zasobami. Wpisują się również w strategię „Zero Waste” umożliwiając eliminację niebezpiecznych odpadów i materiałów, zmniejszenie ich objętości a także ich przetwarzanie i odzyskiwanie tak aby ponownie można je było wykorzystać jako surowiec. Więcej na www.bactrem.pl
Największym dotychczasowym osiągnieciem firmy BACTrem jest opracowanie i wdrożenie innowacyjnej technologii przetwarzania/utylizacji drewnianych odpadów impregnowanych olejem kreozotowym (odpad niebezpieczny – 17 02 04*), np.: całe lub pofragmentowane podkłady kolejowe, słupy ogrodzeniowe. Proces polega na oczyszczeniu drewna poprzez wymycie oleju kreozotowego z wykorzystaniem specjalnego roztworu i urządzeń grzewczo-ciśnieniowych a następnie biodegradacji wszystkich wymytych zanieczyszczeń z wykorzystaniem unikatowego biopreparatu bakteryjnego. Efektem końcowym całego procesu jest surowiec drzewny spełniający normy. Technologia została wdrożona i działa na terenie Nasycalni Podkładów w Pludrach (woj. opolskie), jedynym w Polsce zakładzie posiadającym zintegrowane pozwolenie na taką działalność. BACTrem dostarcza niezbędne preparaty oraz prowadzi nadzór merytoryczny nad procesem. Najważniejszą nowością rozwiązania jest kompleksowość tej technologii, która łączy metody fizyczne, chemiczne i biologicznie. Wszystkie etapy technologii oraz niezbędne preparaty zostały opracowane przez Firmę BACTrem i posiadaj Atesty. W wyniku procesów przetwarzania/utylizacji otrzymywany jest bezpieczny surowiec drzewny. Technologia nie prowadzić do wytworzenia nowych odpadów w tym niebezpiecznych, charakteryzuje się niskoemisyjnym charakterem, co jest zgodne z koncepcją Zero Waste i Zrównoważonego Rozwoju. Brak podobnej technologii na rynku – aktualny stan techniki oraz rozpoznanie rynku (polskiego i europejskiego) potwierdza, iż nie została wdrożona podobna technologia prowadząca do odzysku surowca.
