Ocena zanieczyszczenia powierzchni ziemi nie polega tylko na pobraniu próbki i porównaniu wyniku z tabelą. Trzeba w jej trakcie uwzględnić historię terenu, sposób jego użytkowania, rodzaj substancji oraz głębokość ich występowania. Zasady całego procesu określa właściwe rozporządzenie. Sprawdź, co dokładnie wynika z przepisów.
Ocena zanieczyszczenia powierzchni ziemi – zakres regulacji
Rozporządzenie Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 31 października 2024 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie sposobu prowadzenia oceny zanieczyszczenia powierzchni ziemi określa, jak sprawdzić, czy w glebie lub ziemi występują substancje powodujące ryzyko w ilościach przekraczających dopuszczalne wartości. Zawiera wykaz zanieczyszczeń szczególnie istotnych dla ochrony powierzchni ziemi i przypisane im limity. Wartości różnią się m.in. ze względu na:
-
sposób użytkowania terenu,
-
głębokość pobrania próbki,
-
właściwości gruntu.
Przepisy opisują też etapy identyfikacji terenu zanieczyszczonego, zasady prowadzenia badań wstępnych i szczegółowych, pobierania próbek oraz wykonywania analiz. Wskazują również rodzaje działalności, które z dużym prawdopodobieństwem mogły spowodować historyczne zanieczyszczenie powierzchni ziemi.
Podział terenów na grupy gruntów według sposobu użytkowania
Zgodnie z rozporządzeniem ten sam poziom określonej substancji może być oceniany inaczej na działce mieszkaniowej, a inaczej na terenie przemysłowym. Wynika to z odmiennego sposobu korzystania z danego obszaru. Rozporządzenie wyróżnia cztery główne grupy gruntów:
-
grupa – m.in. zabudowa mieszkaniowa, usługi, zieleń urządzona i tereny wodociągów;
-
grupa – m.in. rolnictwo z zakazem zabudowy, akwakultura i ogrody działkowe;
-
grupa – lasy i zieleń naturalna;
-
grupa – m.in. produkcja, górnictwo, komunikacja, energetyka, obsługa produktów naftowych i gospodarowanie odpadami.
Jeżeli dla obszaru obowiązuje miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego, grupę ustala się zgodnie z określonym w nim przeznaczeniem. Jeśli nie ma planu, bierze się pod uwagę oznaczenie w ewidencji gruntów i budynków.
Uwaga! Tereny ujęć wody oraz strefy ich bezpośredniej ochrony należą do grupy I niezależnie od oznaczenia w planie lub ewidencji.
Substancje powodujące ryzyko i ich dopuszczalne zawartości
Do substancji powodujących ryzyko zanieczyszczenia, zgodnie z załącznikiem do rozporządzenia, należą m.in.:
-
metale i metaloidy, takie jak arsen, ołów, rtęć, kadm i chrom;
-
cyjanki;
-
benzyny, oleje oraz węglowodory aromatyczne;
-
wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne;
-
związki chlorowane i pestycydy;
-
fenol, krezole, ftalany i inne wskazane związki.
Jednak nie każdą próbkę bada się na obecność wszystkich pozycji z wykazu. Zakres analiz powinien wynikać z historii danego terenu, rodzaju prowadzonej działalności oraz substancji, które mogły być wykorzystywane, magazynowane albo uwalniane do środowiska.
Dopuszczalna zawartość związku zależy przede wszystkim od grupy gruntu. Dla warstwy od 0 do 0,25 m suma węglowodorów C6-C12 ma limit 1 mg/kg suchej masy w grupie I i 500 mg/kg w grupie IV. W przypadku frakcji olejowej C12-C35 wartości wynoszą odpowiednio 30 i 3000 mg/kg.
Znaczenie głębokości oraz wodoprzepuszczalności gruntu dla badania zanieczyszczenia
Z rozporządzenia wynika, że badania nie można oceniać bez informacji o głębokości pobrania próbki. Dla warstwy od 0 do 0,25 m poniżej poziomu terenu limity zależą przede wszystkim od grupy gruntu. W przypadku niektórych obszarów rolnych znaczenie mają też:
-
skład granulometryczny,
-
wartość pH,
-
zawartość węgla organicznego.
Poniżej 0,25 m uwzględnia się również wodoprzepuszczalność gleby i ziemi, określaną za pomocą współczynnika filtracji. Zanieczyszczenia inaczej przemieszczają się bowiem w zwartej glinie, a inaczej w przepuszczalnym piasku.
Etapy identyfikacji terenu potencjalnie zanieczyszczonego
Identyfikacja terenu przebiega w pięciu etapach.
1. Najpierw ustala się, jaka działalność jest lub była prowadzona na danym obszarze i czy mogła spowodować zanieczyszczenie.
2. Następnie tworzy się listę substancji, których obecności można się spodziewać ze względu na stosowane technologie, paliwa, surowce, odpady lub wcześniejsze awarie.
3. Kolejny etap obejmuje analizę dokumentacji oraz istniejących wyników badań. Można wykorzystać m.in.:
-
miejscowy plan,
-
raporty środowiskowe,
-
przeglądy ekologiczne,
-
dane geologiczne,
-
decyzje określające warunki korzystania ze środowiska.
Uwaga! Wyniki badań uznaje się za aktualne co do zasady wtedy, gdy nie są starsze niż 10 lat, zostały wykonane przez odpowiednie laboratorium i zgodnie z właściwymi metodykami. Od czasu ich przeprowadzenia nie może też dojść do awarii, emisji lub innego zdarzenia, które mogło zmienić stan terenu.
4. W następnym etapie wykonuje się badania wstępne. Jeżeli potwierdzą przekroczenie dopuszczalnych wartości, przechodzi się do badań szczegółowych.
5. Ostatni etap stanowią badania szczegółowe. Ich celem jest dokładne określenie zasięgu zanieczyszczenia.
Jeśli na którymś z wcześniejszych etapów można wiarygodnie wykluczyć skażenie, identyfikację uznaje się za zakończoną.
Pobieranie próbek i wyznaczanie zasięgu zanieczyszczenia
Zgodnie z prawem miejsca pobierania próbek dobiera się do powierzchni i sposobu użytkowania działki, jej zabudowy oraz obecnych i dawnych źródeł zanieczyszczeń. Mogą nimi być m.in.:
-
zbiorniki i rurociągi;
-
magazyny oraz urządzenia techniczne;
-
miejsca składowania odpadów;
-
obszary odprowadzania ścieków;
-
ciągi transportowe.
W warstwie powierzchniowej teren dzieli się na sekcje. Z przynajmniej 15 próbek pojedynczych pobranych w danej sekcji tworzy się jedną próbkę zbiorczą. Poniżej 0,25 m pobiera się natomiast próbki pojedyncze z ustalonych wcześniej punktów i głębokości.
Badania mogą obejmować warstwy 0-0,25 m i 0,25-1 m. Jeżeli istnieje ryzyko głębszego skażenia, próbki pobiera się również z kolejnych przedziałów, aż do poziomu znajdującego się poniżej zanieczyszczenia.
Najważniejsze zmiany w rozporządzeniu obowiązujące od 2024 roku
Nowelizację aktualnie obowiązującego rozporządzenia ogłoszono 13 listopada 2024 roku. Część zmian weszła w życie 28 listopada 2024 roku, natomiast pozostałe zaczęły obowiązywać 14 maja 2025 roku.
W przepisach zaktualizowano przede wszystkim przypisanie oznaczeń stosowanych w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego do poszczególnych grup gruntów. Doprecyzowano również sposób klasyfikowania terenów ujęć wody i stref ich bezpośredniej ochrony.
Zmiany objęły też źródła informacji wykorzystywane podczas identyfikacji terenu, planowanie badań poniżej 0,25 m oraz dokumentowanie wyników. Schemat punktów pobierania próbek w głębszych warstwach ustala się indywidualnie dla konkretnego obszaru.
Nowe brzmienie otrzymał ponadto załącznik zawierający wykaz substancji powodujących ryzyko i ich dopuszczalne zawartości. Zmieniono również poziom ryzyka uznawany za dopuszczalny w przypadku substancji rakotwórczych lub mutagennych – z wartości mniejszej niż 1 × 10⁻⁵ na wartość mniejszą niż 1 × 10⁻⁶.
Ocena zanieczyszczenia powierzchni ziemi wymaga analizy dokumentów, poznania historii terenu i prawidłowego zaplanowania badań. Dopiero kompletne wyniki pokazują, czy doszło do przekroczenia dopuszczalnych wartości i jaki obszar obejmuje problem. W BACTrem prowadzimy badania i analizy oraz opracowujemy rozwiązania wykorzystujące pożyteczne mikroorganizmy do oczyszczania środowiska. Skontaktuj się z nami, aby omówić zakres potrzebnych prac, dobrać odpowiednie rozwiązanie i sprawdzić możliwości zastosowania bioremediacji.
FAQ
Czy brak miejscowego planu uniemożliwia przypisanie działki do grupy gruntów?
Nie. Jeżeli dla terenu nie obowiązuje miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego, klasyfikację ustala się na podstawie oznaczenia i sposobu użytkowania wskazanego w ewidencji gruntów i budynków.
Kto powinien zaplanować i przeprowadzić badania terenu pod kątem zanieczyszczeń?
Badania powinny zostać zaplanowane przez specjalistów znających wymagania rozporządzenia, warunki geologiczne oraz właściwości potencjalnych zanieczyszczeń.
